एआयच्या युगातील मराठी

चौथे विश्व मराठी संमेलनातील माझा अनुभव

नाशिक येथे पार पडलेल्या चौथ्या विश्व मराठी संमेलनात “कृत्रिम बुद्धिमत्ता व मराठीतील वापर” या विषयावर पॅनेल तज्ज्ञ म्हणून सहभागी होण्याचा मान मला लाभला.

सभागृहात बसलेल्या श्रोत्यांच्या चेहऱ्यावर दोन भावना स्पष्ट जाणवत होत्या — उत्सुकता आणि भीती. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्यांनी विचारलेले प्रश्न अत्यंत विचारप्रवर्तक होते. संवाद जिवंत होता. चर्चा प्रगल्भ होती.

या परिसंवादाचे वृत्तांकन

Loksatta: https://www.loksatta.com/nashik/vishwa-marathi-sammelan-artificial-intelligence-discussion-santosh-salvi-sunil-khandbahale-ai-use-in-marathi-amy-95-5744126/

Deshdoot: https://deshdoot.com/fourth-world-marathi-conference-knowledge-services-and-opportunities-in-various-fields-will-be-available-in-the-marathi-language-through-artificial-intelligence-santosh-salvi/

Sakal: https://www.esakal.com/uttar-maharashtra/nashik/world-marathi-conference-ai-in-marathi-language-artificial-intelligence-discussion-raosaheb-thorat-hall-nmk01

मान्यवर पॅनेल सदस्य

संतोष साळवी – अमेरिकेतील राज्य प्रतिनिधी व आमदार; एआय ही संधी असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
डॉ. बी. जी. शेखर – निवृत्त विशेष पोलीस महानिरीक्षक; सायबर सुरक्षेत एआयचे महत्त्व स्पष्ट केले.
सचिन जोशी – तंत्रज्ञान तज्ज्ञ; प्रात्यक्षिकाद्वारे एआयचे उपयोग दाखवले.
वैभव शेळके – मराठी ज्ञानप्रणाली अद्ययावत करण्याची गरज मांडली.
योगेश शुक्ला – परिसंवाद संयोजक; त्यांच्या प्रश्नांनी चर्चेला खोली दिली.

मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन आणि NDMVP संस्था, नाशिक यांचे मनःपूर्वक आभार.

माझा मुख्य संदेश

आजवर आपण “मराठी लोकांपर्यंत” पोहोचवली.
आता “मराठी यंत्रांपर्यंत” पोहोचवण्याची वेळ आली आहे.

एआय ही सुविधा नसून भाषेच्या विस्ताराची नवी पायरी आहे.

1️⃣ मराठीसाठी एआयचे उपयोग

अनुवाद
शुद्धलेखन व व्याकरण
आवाज ते मजकूर
मजकूर ते आवाज
पत्रकारिता
अर्थाधारित शोध

👉 यासाठी दर्जेदार डिजिटल कॉर्पस व मेटाडेटा अत्यावश्यक.

2️⃣ प्रमुख आव्हाने

डेटाची कमतरता
बोलीभाषेतील विविधता
व्याकरण गुंतागुंत
मेटाडेटाचा अभाव
ओपन डेटासेट्सची टंचाई

पहिला टप्पा — संरचित डेटा निर्मिती.

3️⃣ साहित्य संवर्धन

एआय साहित्याचा पर्याय नाही; तो संवर्धनाचे साधन आहे.

ग्रंथ डिजिटायझेशन
OCR सुधारणा
जागतिक अनुवाद
शैली विश्लेषण
सोपे सारांश
लोकसाहित्य जतन

4️⃣ तंत्रज्ञान-भाषा संगम

तंत्रज्ञान तटस्थ आहे.
ते आपण कसे वापरतो यावर परिणाम अवलंबून असतो.

5️⃣ संकट की संधी?

एआय संकट नाही. अयोग्य वापर संकट आहे.

शिक्षणात:

वैयक्तिक शिक्षण
ग्रामीण भागात ज्ञान उपलब्धता

परंतु:

विचारक्षमता जपणे आवश्यक

👉 एआयच्या युगात सर्वात महत्त्वाचे — सजगता आणि नैतिकता.

6️⃣ रोजगार संधी

डेटा लेबलिंग
एआय मॉडेल प्रशिक्षण
कंटेंट क्युरेशन
भाषा तंत्रज्ञान स्टार्टअप्स

मराठी युवक एआयमध्ये मागे नाही — तो निर्माता होऊ शकतो.

पुढील दिशा

संस्थात्मक स्तरावर:

ओपन कॉर्पस
मेटाडेटा मानके
संशोधन सहकार्य

वैयक्तिक स्तरावर:

स्वच्छ डिजिटल मराठी लेखन
बोलीभाषा जतन
एआय साधने आत्मसात करणे

अंतिम चिंतन

मराठी भाषा करुणामय आहे.
ती सर्वांना सामावून घेते.

पण प्रश्न आहे — आपण मराठी माणूस म्हणून तिच्या करुणेचे अनुसरण करतो का?

एआयला घाबरू नका.
त्याला सजगतेने वापरा.
मानवता जपा.

चला, “वसुधैव कुटुंबकम्” या भावनेने मराठीला एआयच्या केंद्रात नेऊया.

—
सुनील खांडबहाले
उद्योजक | संशोधक | भाषातंत्रज्ञान प्रयोगकर्ता