एआय (AI) च्या युगात अध्यात्म का गरजेचं आहे — वारकरी गोलमेज परिषदेतील माझे अनुभव
श्रीक्षेत्र आळंदीच्या पुण्यभूमीवर, एमआयटी स्कूल ऑफ एज्युकेशनच्या भव्य परिसरात मी गेलो, तेव्हा फक्त एका परिषदेत प्रवेश करत नव्हतो — तर भारताच्या शाश्वत परंपरेचा आणि आजच्या अस्थिर वर्तमानाचा संगम अनुभवायला निघालो होतो.
“महाराष्ट्र वारकरी कीर्तनकार गोलमेज परिषद” — नाव जरी परिषदेचं असलं तरी हा केवळ कार्यक्रम नव्हता, तर एका विचारचळवळीचा प्रारंभ होता. १९-२० जुलै २०२५ ला झालेल्या या परिषदेतील मुख्य विषय होता —
“वारकरी संप्रदायाची २१व्या शतकातील सामाजिक प्रबोधनाची दिशा, स्वरूप आणि वाटचाल.”
सुमारे २५० पेक्षा अधिक लोक जमले होते — सरपंच, कीर्तनकार, प्रवचनकार, अध्यात्मिक नेते, शिक्षक, विचारवंत, आणि युवक. वातावरणात एक वेगळंच उत्साहाचं वलय होतं.
आजचा युवक अध्यात्मापासून दूर जातोय?
आज आपल्याकडे तंत्रज्ञानाची जादू आहे, पण मनाची शांती हरवतेय. आपण सेकंदात जगभर पोहोचू शकतो, पण स्वतःच्या अंतर्मनाशी संवाद साधायला वेळ नाही. एआय चित्रं काढतं, कविता लिहितं — पण माणसाच्या नात्यांना उब देऊ शकत नाही.
या सगळ्याच्या मुळाशी एक न बोललेली, पण खोलवरची समस्या आहे — आजचा युवक अध्यात्मापासून दूर जातोय.
अध्यात्म म्हणजे फक्त मंदिर, पूजा किंवा संन्यास नाही. अध्यात्म म्हणजे स्वतःला ओळखण्याची आणि योग्य-अयोग्याचं भान ठेवण्याची क्षमता. ती आतली दिशा दाखवणारी सूई.
मग प्रश्न येतो — तरुण मंडळी यापासून दूर का जात आहेत?
👉 त्यांना अध्यात्म जुनाट वाटतं.
👉 संतसाहित्याची भाषा न कळल्याने अर्थ उमगत नाही.
👉 स्पर्धेच्या धावपळीत शांत बसायला वेळ नाही.
👉 गुरुंपेक्षा Google वर विश्वास.
👉 आणि महत्वाचं म्हणजे, त्यांना कोणी त्यांच्या भाषेत अध्यात्माशी ओळख करून दिलीच नाही.
तरुण अध्यात्म नाकारत नाहीत — त्यांनी ते अजून योग्य भाषेत अनुभवलेलं नाही.
परिषदेत गावोगावीचे सरपंच आणि कीर्तनकार भेटले. त्यांनी सांगितलं — खेड्यांमधल्या अनेक तरुणांचं आयुष्य सोशल मीडियाच्या आहारी गेलंय, तणाव, नैराश्य आणि नैतिक गोंधळ वाढलाय. काही हुशार मुलं चांगल्या संधी असूनही दिशाहीन होत आहेत.
पण त्याचबरोबर आशेचे किरणही दिसले.
एका भावपूर्ण संभाषणाने, एका कीर्तनाने, किंवा एका अभंगाच्या अर्थाने तरुणांच्या डोळ्यात पुन्हा प्रकाश दिसू शकतो — अशी उदाहरणं ऐकायला मिळाली. जेव्हा ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव यांचे शब्द इतिहास म्हणून नव्हे, तर जिवंत अनुभव म्हणून पोहोचतात, तेव्हा बदल होतो.
म्हणजेच, तरुण अध्यात्म नाकारत नाहीत — त्यांनी ते अजून योग्य भाषेत अनुभवलेलं नाही.
एआय आणि अध्यात्म — विसंगत की पूरक?
मी परिषदेत एक धाडसी प्रश्न मांडला —
“एआयला संतसाहित्यापासून नैतिकता शिकवता येईल का?”
काहींना हे भविष्यवादी वाटेल — पण विचार करा.
एआय म्हणजे फक्त एक शिकणारी यंत्रणा. आपण त्याला जे डेटा देऊ, तसाच तो विचार करेल. जर आपण हिंसा, द्वेष, खोटी माहिती दिली — तर परिणाम धोकादायक. पण जर आपण त्याला संतवाङ्मय, विवेक, करूणा दिली — तर?
माझा प्रस्ताव होता — “Spiritual Data Strategy” — म्हणजे संतसाहित्य, नैतिक विचार, विवेक यांचं डिजिटायझेशन करून ते एआय आणि सर्वसामान्यांना उपलब्ध करून देणं.
कल्पना करा — एखादा तरुण मोबाईलवर विचारतो: “संकटात योग्य काय?” — आणि त्याला तुकारामांचा अभंग उत्तर देतो.
किंवा मुलांना मराठीत हरिपाठाचं सोपं स्पष्टीकरण देणारा एआय-चॅटबॉट.
हे स्वप्न नाही — फक्त प्राधान्याचा प्रश्न आहे.
गावागावात गुरुकुल परत आणूया
तंत्रज्ञान सामर्थ्यवान आहे, पण माणसाचा स्पर्श त्याची जागा घेऊ शकत नाही.
म्हणूनच मी “पंचक्रोशी गुरुकुल” संकल्पना मांडली — जिथे प्रत्येक ५ गावांसाठी एक लहान केंद्र उभं राहील, जे फक्त संस्कार आणि मूल्यांचं शिक्षण देईल.
गाव दत्तक घेऊन कीर्तनकार, शिक्षक, प्रवचनकार यांनी तिथल्या मुलांना अभंग शिकवावेत, जीवनमूल्यांवर चर्चा घडवावी, आणि युवकांना योग्य दिशेचं मार्गदर्शन करावं.
परंपरा टिकते ती केवळ स्मृतीतून नव्हे — तर ती पुन्हा जगून.
क्षण नव्हे, चळवळ
या परिषदेचं वैशिष्ट्य म्हणजे इथली माणसं.
भारताचे द्रष्टे वैज्ञानिक डॉ. विजय भटकर, संतसाहित्याचे सजीव दूत डॉ. सदानंद मोरे, अध्यात्मिक आधारस्तंभ डॉ. यशोधन महाराज साखरे, आणि एमआयटी-वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटीचे गतिमान डॉ. राहुल कराड — यांच्यासोबत चर्चा करणं म्हणजे जणू काळाच्या दोन टोकांना जोडणं.
त्यांनी दाखवलं — अध्यात्म मागे नेणारं नाही, तर पुढे नेणारं आहे.
पुढचं पाऊल
माझ्यासाठी या परिषदेचा सर्वात मोठा निष्कर्ष होता —
“जगाला बुद्धी कमी नाही, अंतर्मुखता कमी आहे.”
आपण आपल्या तरुणांना खोल विचार करण्याची, शहाणपणाने वागण्याची, आणि आतल्या मनाशी जुळवून घेण्याची साधनं दिली — तर समाजातील बहुतेक संकटं उगम होण्याआधीच थांबतील.
ही साधनं म्हणजे —
- डिजिटल माध्यमातून मूल्यांचं शिक्षण
- नैतिकतेवर आधारित एआय
- शाळा-कॉलेजांमध्ये स्थानिक अध्यात्मिक परंपरांचा समावेश
- गावोगावी मानवी क्षमतेची प्रयोगशाळा
आभार
या परिषदेचं आयोजन अत्यंत उत्कृष्ट झालं. एमआयटी-डब्ल्यूपीयू, डॉ. यशोधन महाराज साखरे, डॉ. राहुल कराड आणि इथल्या सर्व अध्यात्मिक व अकादमिक नेत्यांचे मन:पूर्वक आभार.
सर्वात मोठं आभार त्या प्रेक्षकांचं — कीर्तनकार, सरपंच, विद्यार्थी आणि जिज्ञासू — ज्यांनी मनापासून प्रश्न विचारले, अनुभव सांगितले, आणि संवाद खुला केला. तुमच्या सहभागाने महाराष्ट्राचं नैतिक बळ अजूनही घट्ट आहे हे स्पष्ट झालं.
माणसाला जपण्यासारखं काय आहे?
परंपरा फक्त डिजिटाईझ करू नका.
तिला श्वास द्या — नव्या दृष्टीने, पण जिवंत मनाने.
संतसाहित्य फक्त संग्रहालयात नको — ते आपल्या रोजच्या आयुष्यात हवं. कारण, उद्या जेव्हा एआय विचारेल — “माणसाला जपण्यासारखं काय आहे?” —
तेव्हा आपण सहज म्हणू शकू —
“संत, अभंग — आणि हाच माणुसकीचा श्वास.”
Hari Om Tatsat.